İslamiyet’in Kabulüyle Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatlarında Meydana Gelen Değişimler (Konu Özeti)

Türkler İslamiyet’le Tanışıyor

Türklerin İslamiyet ile tanışması Hz. Ömer döneminde başladı. Ancak İslamiyet’in Türkler arasında yayılması 751 yılındaki Talas Savaşı ile hızlandı. Abbasiler Türklerin sayesinde Talas Savaşı’nı kazanmış ve Orta Asya Çin hakimiyetinden kurtulurken Türkler kitleler halinde İslamiyet’i benimsemeye başlamıştır.

Talas Savaşı İle;

• Türkler kitleler halinde İslamiyet’i kabul etmişlerdir.
• Arap Müslümanlar Çin’den kağıt, matbaa, barut ve pusula gibi önemli teknolojileri de öğrenmişlerdir.

Türkler İslamiyet’i Neden Kolayca Kabul Etti?

Gök Tengri inancı ile İslamiyet arasında ortak noktaların bulunması Türklerin İslamiyet’i benimsemesini kolaylaştırmıştır. Ortak noktaları görelim:

• Her iki inançta tek bir yaratıcı vardır.
• Her iki inançta ahiret inancı vardır. (Cennet-Cehennem; Uçmağ-Tamu )
• Türklerin dünyaya hakim olma fikri ile (cihan), Müslümanları İslamiyet’i dünyaya yayma fikrinin (cihad ve gaza) benzerlik göstermesi
• Her iki inançta yaratıcı için kurban kesilir
• Türk örfünde yasak olan yalan, hırsızlık gibi davranışların İslamda da yasaklı olması
• Her iki inancın temizliğe önem vermesi

İslamiyet’in Kabulüyle Hayatımızda Neler Değişti?

İslamiyet’in kabulüyle birlikte Türklerin hayatında yaşanan değişimleri şu tabloyla karşılaştırabiliriz:

Alan	İslamiyet Öncesi	İslamiyet Sonrası
Din ve İnanış	Gök Tengri inancı yaygındı; tek tanrı, ahiret, cennet (uçmağ) ve cehennem (tamu) kavramları vardı.	İslamiyet kabul edildi; eski inançtaki tek tanrı ve ahiret gibi benzerlikler bu geçişi kolaylaştırdı.
Yaşam Biçimi	Genellikle bozkır kültürüne dayalı konargöçer (göçebe) bir hayat ve hayvancılık vardı.	Göçebe hayat devam etse de yerleşik hayat yaygınlaştı ve büyük şehirler kuruldu.
Mimari	“Otağ” adı verilen büyük çadırlar kullanılıyordu; yerleşik yapılar kerpiçtendi.	Cami, medrese (okul), ribat (kervansaray) ve bimarhane (hastane) gibi kalıcı yapılar inşa edildi.
Yazı ve Dil	Göktürk ve Uygur alfabeleri kullanılıyordu; dil sade Türkçeydi.	Arap alfabesine geçildi; Türkçeye Arapça ve Farsça kelimeler girmeye başladı.
Edebiyat	Sözlü destanlar (Oğuz Kağan gibi) ve yazılı kitabeler (Orhun) ön plandaydı.	Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk gibi ilk yazılı Türk-İslam eserleri verildi.
Sanat	Eşyalar ve dokumalar üzerinde hayvan figürleri (kurt, aslan) yaygındı.	Hat, tezhip ve ebru gibi sanatlar gelişti; süslemelerde geometrik ve bitkisel motifler arttı.
Mezar Kültürü	Ölüler “kurgan” denilen oda şeklindeki mezarlara gömülürdü.	Kurgan geleneği yerini İslam kültürüne uygun “türbe” mimarisine bıraktı.
Ünvanlar	Han, Hakan ve Kağan gibi ünvanlar kullanılırdı.	“Sultan” ve “Padişah” gibi İslami ünvanlar ile dini isimler kullanılmaya başlandı.

Özetle: Türkler İslamiyet ile birlikte yerleşik hayata daha çok geçmiş, mimari ve edebiyatta yeni bir medeniyet oluşturmuş; ancak hayvancılık ve Türkçe konuşma gibi temel kültürel özelliklerini korumuşlardır.

KAVRAM	AÇIKLAMA
Külliye	Merkezde cami, cami etrafında halkın çeşitli ihtiyaçlarını karşılayabileceği alanların yer aldığı yapı topluluğudur.
Medrese	O dönemin en üst düzey eğitim kurumlarıdır. Hem dini ve hem de pozitif bilimlerin eğitimi verilmekteydi.
Bimarhane (Darüşşifa)	Hastane.
Kervansaray	Ticaret kervanlarının konaklayabileceği yol üstü dinlenme yapılarıdır
Ribat
İmaret	Aşevi. Şehir dışından gelenlerin, ihtiyaç sahiplerinin ücretsiz yemek yiyebileceği yapı
Hamam	Yıkanmak için yapılmış yapı.
Kümbet	Devlet yöneticilerinin ve din adamlarının mezarı
Türbe	İslam dinine katkıları olmuş din bilginlerine ait mezar
Gaza ve Cihad	İslamiyet’i yaymak için verilen mücadele ve yapılan savaş.

İlk Türk-İslam Devletleri

1.Karahanlılar (840-1212)

Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk Devletidir. Başkentleri Balasagun’dur. Önceleri Göktanrı inancı benimsenmişken Satuk Buğra Han zamanında İslamiyet’i kabul ettiler.

Karahanlılar resmi dili Türkçe olarak ilan etmişler. Bu durum milliyetçi olduklarını, kültürlerini, milli kimliklerini korumaya çalıştıklarını gösterir.

Bu dönemde yazılmış önemli eserler şunlardır:

Eser Adı	Yazarı	Açıklama
Divan-ı Lügat’it Türk	Kaşgarlı Mahmut	Arapça-Türkçe sözlüktür. Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçe dilinin üstünlüğünü kanıtlamak için yazılmıştır.
Kutadgu Bilig	Yusuf Has Hacib	Eserin adı mutluluk veren bilgi, anlamına gelmektedir. Devlet yöneticilerine tavsiyelerde, öğütlerde bulunduğu bir eserdir.
Atabet’ül Hakayık	Edip Ahmet Yükneki	Eserin adı hakikatlerin eşiği, anlamına gelmektedir. Din ve ahlak konulu, öğüt içeren didaktik (öğretici) bir eserdir.
Divan-ı Hikmet	Hoca Ahmet Yesevi	İslam dini konu alınan eserde şiirsel bir anlatım vardır.

2.Gazneliler (969-1187)

Bugünkü Afganistan’ın bulunduğu yerde kurulmuştur. Ünlü hükümdarı Gazneli Mahmut Hindistan’a 17 sefer düzenlemiş ve Hindistan’da İslamiyet’in yayılmasını sağlamıştır. Ayrıca Abbasi Halifesini Büveyhoğulları devleti baskısından koruduğu için Abbasi Halifesi tarafından Gazneli Mahmut’a “Sultan” ünvanı verilmiştir.

Gazneliler bilim ve edebiyata önem vermişlerdir. Sultan Mahmut, dönemin en ünlü matematik ve astronomi bilgini Biruni için “sarayımın en değerli hazinesi” ifadesini kullanmıştır. Ayrıca edebiyat alanında Firdevsi, 60 bin beyitten oluşan destansı bir anlatımı olan “Şehname” adlı eseri yazmıştır.

1040 yılında Büyük Selçuklu Devleti ile yaptıkları Dandanakan Savaşı’nda yenilmiş ve yıkılma sürecine girmiştir.

3.Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

Tuğrul ve Çağrı Bey Dönemi (1030-1063)

Oğuzların Kınık boyunu bir araya getiren Tuğrul ve Selçuk Bey 1015 yılından itibaren Anadolu’ya yurt edinme amaçlı akınlar yapmaya başladı. Gazne Devleti ile yaptığı savaşı kazanınca Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş oldu. (Nişabur-1040)

Tuğrul Bey, Abbasi Halifesini zor durumdan kurtardığı için kendisine “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” ünvanı verildi. Bu ünvan Selçukluları İslam dünyasının siyasi lideri yaptı.

Sultan Alparslan Dönemi (1063-1072)

1071 Malazgirt Savaşı‘nı kazanarak Anadolu’nun kapılarını Türklere açmıştır. Kazandığı zaferle İslamiyet’in Anadolu’da yayılmasına zemin hazırlamış ve komutanlarını bölgeyi fethetmeleri için görevlendirmiştir

Sultan Melikşah Dönemi (1072-1092)

Büyük Selçuklu Devleti’nin en parlak ve en güçlü dönemini yaşatmıştır. Bilime önem vererek Ömer Hayyam’a güneş yılı esaslı Celali Takvimi‘ni hazırlatmıştır. Melikşah sınırları genişleterek İslam kültürünün çok geniş bir coğrafyaya yayılmasını sağlamıştır.

Önemli Askeri Mücadeleler

• 1040 Dandanakan Savaşı: Gaznelilere karşı kazanılan Dandanakan Savaşı ile devlet resmen kuruldu
• 1048 Pasinler Savaşı: BSD, Bizans ile yapılan ilk savaşı kazandı
• 1071 Malazgirt Savaşı: BSD, Malazgirt Savaşı’nı kazanarak Anadolu’nun kapılarını Türklere açmıştır

Nizamülmülk

Sultan Alparslan ve oğlu Melikşah döneminde görev yapmış ünlü Selçuklu veziridir. Toprak yönetimi, ordu düzeni ve hukuk alanında değerli çalışmaları ile devlet nizamı (düzeni) sağlamıştır.

• Devlet düzenini sağlamıştır
• Bağdat’ta Nizamiye Medreseleri’ni açmıştır (Eğitim alanı) Bu medreselerle hem dini hem de bilimsel alanda birçok alimin yetişmesini sağlayarak İslam medeniyetini güçlendirmiştir
• Siyaset ve adalet konularını ele alan ünlü eseri “Siyasetname” dir

Selçuklular cami, medrese, kervansaray (ribat), hastane ve hamam gibi kalıcı eserler inşa etmişlerdir. Eski Türk mezar geleneği olan kurganların yerini, önemli kişiler adına yapılan kubbeli türbe mimarisi almıştır. Bu yapıların giderlerini karşılamak amacıyla vakıf geleneğinin temelleri atılmıştır.

Sanat anlayışında İslamiyet’in etkisiyle hayvan figürleri azalmış; geometrik şekiller, bitki motifleri, hat ve tezhip sanatları gelişmiştir.

Yeni Bir Sentez: Türk-İslam Medeniyeti

Sonuç olarak, Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra kendi köklü kültürlerini ve geleneklerini bir kenara bırakmadılar. Bunun yerine, kendi öz değerlerini İslam inancının potasında eriterek “Türk-İslam medeniyeti” adını verdiğimiz yeni, dinamik ve güçlü bir sentez oluşturdular. Türklerin devlet geleneği ve sanat anlayışı, İslam dinine eşsiz bir karakter kazandırdı. Bu yeni medeniyetle birlikte Türkler, sadece İslamiyet’i benimseyen bir millet olmakla kalmadılar, aynı zamanda bu dinin askeri ve siyasi koruyucusu olarak İslam dünyasının lideri konumuna yükseldiler.

---

Faydalı olması dileğimle…
Sosyal Bilgiler Öğretmeni Necati YALÇIN
04.01.2026

6.sınıf sosyal bilgiler islamiyetin kabulüyle türklerin sosyal ve kültürel hayatlarında meydana gelen değişimler konu özeti türklerin islamiyeti kabul etme nedenleri islamiyet ve gök tanrı arasındaki benzerlikler talas savaşının önemi nedir ilk türk islam devletleri kısa bilgi